Ζακ Ιβ Κουστώ: Ο Γάλλος «Οδυσσέας» που μας σύστησε το απέραντο γαλάζιο

Ένα πρόσωπο «σκαμμένο» από την αλμύρα, ένα χαρακτηριστικό κόκκινο σκουφάκι κι ένας χρυσός σκελετός- «βιτρίνα» για δύο μάτια που κοίταζαν πάντοτε γεμάτα περιέργεια και διάθεση για εξερεύνηση. Ο Γάλλος «Οδυσσέας», Ζακ Ιβ Κουστώ, είναι ο άνθρωπος που μας σύστησε το απέραντο γαλάζιο, αλλά και όλα όσα κρύβονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Ο ωκεανογράφος που ταξίδεψε, εφηύρε κι ανακάλυψε έναν υποβρύχιο κόσμο που κανείς άλλος δεν είχε τολμήσει -τουλάχιστον σε τέτοια βαθμό- είχε ως μόνιμη συντροφιά του το θρυλικό πλοίο του, «Καλυψώ», γιατί δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Όπως συνήθιζε να λέει...«Από τη γέννησή του ο άνθρωπος προσπαθεί ν’ αντέξει το βάρος στους ώμους του, εξαιτίας της  βαρύτητας. Από τη στιγμή όμως που βουτήξει στο νερό, κερδίζει την ελευθερία του!».

Ο κινηματογραφιστής και συγγραφέας που άφησε το σημάδι του στην ιστορία κάνοντας αυτό που αγαπούσε -μακριά από τη στεριά, τα γραφεία και τα ασφυκτικά κοστούμια- γεννήθηκε σαν σήμερα: στις 11 Ιουνίου 1910. Και πολύ σύντομα έκανε το όνομά του συνώνυμο της περιπέτειας και της επιστημονικής ανακάλυψης. Όμως, όπως συμβαίνει συνήθως, δεν ήταν όλα φως και δόξα. Πίσω από τις κάμερες, τα βραβεία και τις συνεντεύξεις, ο Κουστώ έπρεπε να διαχειριστεί μια ζωή που ακροβατούσε ανάμεσα στην παγκόσμια αναγνώριση, τις ανατροπές και τις
προσωπικές τραγωδίες. 

Από φιλάσθενο παιδί, κορυφαίος εξερευνητής

Ο Ζακ Ιβ Κουστώ ανοίγει για πρώτη φορά τα μάτια του στο Σεν-Αντρέ-ντε-Κιμπζάκ, μία πόλη κοντά στο Μπορντό της Νοτιοδυτικής Γαλλίας. Παιδί φιλάσθενο και αρκετά αδύναμο, οι γιατροί συστήνουν στους γονείς του να τον ενθαρρύνουν να κολυμπά. Μια συμβουλή που αποδεικνύεται καθοριστική για τη λαμπρή πορεία που θα διαγράψει ο κορυφαίος ωκεανογράφος.

Σε ηλικία τεσσάρων ετών κάνει την πρώτη του βουτιά κι από τότε δεν βγαίνει ποτέ από τη θάλασσα, αφού αυτή θα γίνει η «Σειρήνα» της ζωής του. «Για σχεδόν σαράντα χρόνια ζω στον ωκεανό… του έχω αφιερωθεί ολοκληρωτικά… παρά τις δυσκολίες, δεν μετάνιωσα ποτέ. Η θάλασσα πάντα μου έδινε περισσότερη χαρά παρά πόνο», θα γράψει ο ίδιος, αργότερα, στο βιβλία του «Life and Death in a Coral Sea». 

Στο μεσοδιάστημα, ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες λόγω της εργασίας του πατέρα του που είναι δικηγόρος και νομικός σύμβουλος ενός Αμερικανού επιχειρηματία που έχει πάθος με τα ταξίδια. Εκεί, μαθαίνει άριστα αγγλικά ενώ στον ελεύθερο του χρόνο «παλεύει» με τις μηχανές, καθώς του αρέσει να αποσυναρμολογεί αντικείμενα για να αντιλαμβάνεται τη λειτουργία τους. Ίσως γι' αυτό, το μεγαλύτερό του όνειρο είναι να γίνει πιλότος της Γαλλικής Ναυτικής Αεροπορίας.

Ένα όνειρο που δεν κρατά για πολύ, αφού ένα σοβαρό αυτοκινητικό ατύχημα, αλλάζει το ρου της προσωπικής του ιστορίας. Σπάει και τα δύο του χέρια και προκειμένου να μη χαθεί η κινητικότητά τους για πάντα, βρίσκει παρηγοριά στο νερό. Κολυμπά διαρκώς για θεραπευτικούς λόγους και κάπως έτσι ανακαλύπτει το πραγματικό του πάθος και το «επόμενο κεφάλαιο».

Οι εφευρέσεις που φέρουν την υπογραφή του

Ο Κουστώ δεν είναι απλώς ένας εξερευνητής. Η παιδική του περιέργεια αποδεικνύεται «θησαυρός» στην ενήλικη ζωή του. Γίνεται σπουδαίος εφευρέτης, με ανακαλύψεις που αλλάζουν τον τρόπο, τη διάρκεια και την εξέλιξη των καταδύσεων. Το 1939, τα περίεργα γυαλιά που φορούν οι αλιείς μαργαριταριών τον εμπνέουν να κατασκευάσει την πρώτη του μάσκα. Λίγα χρόνια αργότερα, καταπιάνεται με την δημιουργία μιας στολής που διατηρεί ζεστό το σώμα του δύτη, ενώ φτιάχνει και μια αδιάβροχη θήκη για την κάμερα, ώστε να μπορεί να κινηματογραφεί όσα υπέροχα αντικρύζει με τα μάτια του.

Μια από τις πιο σπουδαίες εφευρέσεις του, ωστόσο, είναι το αυτόνομο σύστημα υποβρύχιας αναπνοής. Το 1943, μαζί με τον μηχανικό Εμίλ Γκανιάν, αναπτύσσουν το περίφημο Aqua-Lung. Μέχρι τότε οι δύτες είναι συνδεδεμένοι με σωλήνες παροχής αέρα από την επιφάνεια, με το Aqua-Lung όμως μπορούν πλέον να κινούνται ελεύθερα κάτω από το νερό για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Μια εφεύρεση που θεωρείται η βάση της σύγχρονης αυτόνομης κατάδυσης. Κι όλ’ αυτά από έναν άνθρωπο που δεν είναι επιστήμονας με την ακαδημαϊκή έννοια, καθώς δεν έχει
σπουδάσει ωκεανογραφία. Είναι όμως ένας μεγάλος οραματιστής που ανακαλύπτει την επιστήμη μέσα από την εξερεύνηση.

«Καλυψώ»: Η Νύμφη που τον «συντρόφευε» για δεκαετίες

Το 1950, λίγο μετά το τέλος του Β’ Π.Π., ο 40χρονος τότε Κουστώ παίρνει μια κρίσιμη απόφαση. Βρίσκει ένα παλιό ναρκαλιευτικό πλοίο, το βαφτίζει «Καλυψώ» -εμπνευσμένος από την ελληνική μυθολογία και τη θαλάσσια Νύμφη- και το μετατρέπει σε κινητό ωκεανογραφικό εργαστήριο. Από εκείνη τη στιγμή γίνονται αχώριστοι και μαζί του ταξιδεύει σε κάθε γωνιά του πλανήτη στην οποία μπορεί να τον οδηγήσει το απέραντο γαλάζιο, που τόσο αγαπά. 

Με την «Καλυψώ» πραγματοποιεί μερικές από τις σημαντικότερες υποβρύχιες αποστολές του 20ού αιώνα. Μαζί με το πλήρωμα του ανασύρει χιλιάδες αρχαία αντικείμενα από ναυάγια, ανακαλύπτει άγνωστους βυθούς και καταγράφει εικόνες που οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν για πρώτη φορά. Ζει όμως και ο ίδιος για πρώτη φορά στιγμές και συγκινήσεις που ελάχιστοι άνθρωποι έχουν βιώσει. Όπως για παράδειγμα το 1952, όταν το πλήρωμα του ανασύρει σφραγισμένους αμφορείς από ένα αρχαίο ελληνιστικό ναυάγιο, ηλικίας 2.200 ετών. Το πλοίο είχε βυθιστεί κοντά στη νησίδα Γκραν Κονγκλουέ, στο αρχιπέλαγος του Ριού, ανοιχτά της Μασσαλίας. Χρειάζονται περίπου 3.500 καταδύσεις για να ανασυρθούν 3.000 αμφορείς και 10.000κεραμικά αντικείμενα που βρίσκονται στο ναυάγιο. 

Σε κάποιους από τους αμφορείς, φυλάσσεται ακόμα κρασί χιλιάδων ετών. Σύμφωνα με αναφορά του ίδιου του Κουστώ, σε άρθρο που γράφει για το περιοδικό National Geographic τον Ιανουάριο του ‘54, το γεύονται. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, δοκιμάζοντας κρασί από έναν από τους λίγους αμφορείς των οποίων οι σφραγίδες είχαν παραμείνει άθικτες, διαπιστώνει είτε ότι ο χρόνος δεν είχε φερθεί ευγενικά στο περιεχόμενό του, είτε ότι οι γευστικές προτιμήσεις των αρχαίων ήταν μάλλον ιδιόρρυθμες.

Ακολουθεί μια πιο λεπτομερής αφήγηση από τα απομνημονεύματα του Άλμπερτ Φάλκο (1990), αρχηγού δύτη και αργότερα καπετάνιου του «Καλυψώ». «Δύο χιλιάδων διακοσίων ετών: η παλαιότερη σοδειά κρασιού στον κόσμο! Έδωσα το καταδυτικό μου μαχαίρι στον καπετάνιο Φρανσουά Σαού, ο οποίος έξυσε τον φελλό που είχε κολλήσει στον λαιμό του αμφορέα. Ο αμφορέας άνοιξε. Ένα σκούρο καφέ σιρόπι, παχύρρευστο και γεμάτο σβόλους, άρχισε να βγαίνει από το στόμιο. Στωικά, ο Πασάς (ο Κουστώ) ήπιε μια γουλιά από αυτό το σεβάσμιο κρασί και το επαίνεσε σαν να ήταν αμβροσία».

Ειρωνεία της τύχης; Η ίδια η πολύτιμη «Καλυψώ» βυθίστηκε το 1996. Ενώ βρισκόταν στο λιμάνι της Σιγκαπούρης, συγκρούστηκε με μια φορτηγίδα που άνοιξε μεγάλο ρήγμα στο κύτος της και το πλοίο χάθηκε στο βυθό. Λίγες ημέρες αργότερα ανελκύστηκε και μεταφέρθηκε για επισκευές.

Ο «Σιωπηλός Κόσμος» του κορυφαίου ωκεανογράφου, τα Emmy και τα τρία Oscars 

Αεικίνητος και πάντα με την περιέργεια μικρού παιδιού, ο Κουστώ θέλει να μοιραστεί με την ανθρωπότητα, όλα όσα ανακαλύπτει στον «σιωπηλό κόσμο», όπως αποκαλεί το βυθό της θάλασσας. Μια χαρακτηριστική φράση που την κάνει τίτλο βιβλίου που γράφει το 1953 με τον Φρεντερίκ Δουμά και το οποίο πουλά 5 εκατομμύρια αντίτυπα και μεταφράζεται σε 22 γλώσσες!

Δύο χρόνια μετά, ξεκινά με τη «Νύμφη» του ένα ταξίδι 13.800 ναυτικών μιλίων για να καταγράψει σε ντοκιμαντέρ όλα όσα περιγράφει στις πολυδιαβασμένες σελίδες του βιβλίου. Να δείξει τις φάλαινες, τους καρχαρίες, τα κοράλλια. Το ντοκιμαντέρ «Σιωπηλός Κόσμος» («Le Monde du Silence») κερδίζει τον «Χρυσό Φοίνικα» του Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, το 1956. Από τότε δεν σταματά λεπτό να καταγράφει τις περιπέτειές του. Δημιουργεί εκατοντάδες νέα ντοκιμαντέρ και ταινίες, κερδίζει -ακατάπαυστα- βραβεία, ανάμεσά τους πολλά τηλεοπτικά Emmy και 3 Oscars. 

Η προσωπική ζωή και οι τραγωδίες που τον σημάδεψαν

Ο κορυφαίος Γάλλος ωκεανογράφος, ωστόσο, μοιράζεται κι άλλους ρόλους στην πολυάσχολη καθημερινότητά του. Είναι σύζυγος και πατέρας. Το 1937 παντρεύεται με την Σιμόν Μελχιόρ. Τη γυναίκα που τον στηρίζει σε κάθε του βήμα και που συμμετέχει ενεργά στις αποστολές, με το πρώην ναρκαλιευτικό. Πολλοί είναι αυτή που τη χαρακτηρίζουν «αληθινή κυρία της Καλυψούς».

Μαζί φέρνουν στον κόσμο δύο γιους. Τον Ζαν Μισέλ και τον Φιλίπ. Ο δεύτερος θεωρείται ο φυσικός διάδοχος του Κουστώ και στενότερος συνεργάτης του στις κινηματογραφικές παραγωγές. Όμως το 1979 ο Φιλίπ Κουστώ σκοτώνεται σε αεροπορικό δυστύχημα στην Πορτογαλία. Είναι μόλις 38 ετών. Ο θάνατός του συγκλονίζει τον πατέρα του που δεν ξεπερνά ποτέ την απώλειά του. Άλλωστε όπως συνήθιζε να λέει… «Ο άνθρωπος προστατεύει ό,τι αγαπά» κι εκείνος νιώθει ότι δεν κατάφερε να προστατεύσει τον δευτερότοκο γιο του.

Έντεκα χρόνια αργότερα χάνει και τη σύζυγό του. Ξαναπαντρεύεται, αποκτά ακόμα δύο παιδιά και δεν σταματά λεπτό να προχωρά και να αντλεί το κουράγιο του από το ιώδιο και την αλμύρα της θάλασσας. Μέχρι και το 1997, οπότε και αφήνει την τελευταία του πνοή -σε ηλικία 87 ετών- στο Παρίσι, προδομένος από την καρδιά του αλλά γεμάτος από μια πορεία που δεν τη διέσχισε. Την διέπλευσε όπως και ο Οδυσσέας, μαγεμένος από τον βυθό, τα πλάσματά του και την ελευθερία που του πρόσφερε…